Celali isyanlarının izleri Bayburt’ta: 3 bin kişinin kellesinden kule yapılmış

Bayburt Üniversitesi Öğretim Üyesi Dr. Erdem Saka, 16. yüzyılın sonlarında başlayan Celali İsyanları’nın Anadolu'nun sosyal ve demografik yapısını kökten değiştirdiğini, Bayburt ve Erzurum çevresindeki köylerin tamamen boşaldığını belirtti. İsyanların bastırılmasında öne çıkan Kuyucu Murad Paşa dönemine ait tarihi kaynakları aktaran Saka, İspir’de yakalanan 3 bin Celali eşkıyasının kellesinden Bayburt’un Sünür köyündeki Osmanlı karargâhında kule yapıldığını ifade etti.

Bayburt Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Dr. Erdem Saka, Celali isyanlarının Anadolu’da büyük değişimlere yol açtığını, Bayburt ve çevresinin de bu süreçten ciddi şekilde etkilendiğini söyledi. İsyanların Osmanlı tarihindeki etkisine dikkat çeken Saka, bu sürecin yalnızca askeri hareketlilikten ibaret olmadığını, imparatorluğun sosyal ve demografik yapısında da önemli sonuçlar doğurduğunu belirtti.

"ANADOLU’NUN SOSYAL YAPISI DEĞİŞTİ"

"Osmanlı Devletini dönüştüren olaylardan birisi Celali isyanlarıdır" diyen Saka, isyanların yaklaşık 1590’lı yıllarda başladığını ve 17. yüzyılın ortalarına kadar zaman zaman sürdüğünü ifade etti.

Anadolu’daki yerleşim yapısının bu süreçte büyük ölçüde değiştiğini aktaran Saka, "Celali isyanları döneminde Anadolu’daki yerleşimlerin büyük çoğunluğu boşalmış olup Anadolu’nun sosyal yapısı, demografik yapısı büyük oranda değişime uğramıştır" sözleriyle dönemin etkisini anlattı.

Saka, Erzurum ve Bayburt hattında birçok yerleşim yerinin bu süreçten doğrudan etkilendiğini kaydetti. Bölgedeki değişimi örneklerle açıklayan Saka, "Bu isyanlar Bayburt’u ve bölgeyi de ciddi bir şekilde etkilemiştir. Erzurum’da çoğu köylerde hiç kimsenin kalmadığı, Bayburt’ta da yerleşim yerlerinin değiştiği, halkın çekip gittiği ya da kendi yerlerinde daha müstahkem olan dağ başlarında yeni yerleşimler açmak suretiyle hayatlarını sürdürmeye çalıştıkları bilinmektedir" ifadelerini kullandı.

"KUYUCU MURAD PAŞA ANADOLU’DAKİ HAREKETLERE YÖNELDİ"

Celali isyanlarının bastırılmasında öne çıkan askeri aktörlerden birinin Kuyucu Murad Paşa olduğunu vurgulayan Saka, Murad Paşa’nın lakabına ilişkin kaynaklarda farklı anlatımlar bulunduğunu da aktardı.

Kuyucu Murad Paşa’nın 1585 yılında Özdemiroğlu Osman Paşa’nın Tebriz seferi sırasında bir kuyuya düştüğünü ve Safeviler tarafından esir edilerek Alamut Kalesi’ne hapsedildiğini dile getiren Saka, bu olay nedeniyle kendisine "Kuyucu" denildiğine dair bilgiler bulunduğunu söyledi.

Saka, lakaba ilişkin diğer rivayeti ise "Bu kuyuya düşmesi münasebetiyle Kuyucu denildiği ya da öldürdüklerini kuyulara gömmek suretiyle kendisine ‘Kuyucu’ lakabı verildiği de bilinmektedir" sözleriyle dile getirdi.

Kuyucu Murad Paşa’nın 1606 yılında Avusturya cephesinden çağrılarak İran seferine serdar tayin edildiğini aktaran Saka, Murad Paşa’nın İran seferinden önce Anadolu’daki karışıklıkları gidermeye yöneldiğini ifade etti.

Bu süreçte Canboladoğlu, Kalenderoğlu ve Tavil Ahmed gibi Celali hareketlerinin önde gelen isimlerine karşı harekete geçildiğini sözlerine ekleyen Saka, "Fakat o öncelikle Anadolu’daki bu kaçkınlık hareketlerini, büyük eşkıya ele başları olan Canboladoğlu, Kalenderoğlu, Tavil Ahmed gibi önemli eşkıya aktörlerini ve onların ordularını ortadan kaldırmakla işe başlamıştır" diye konuştu.

Anadolu’da sükûnetin sağlanması için 1607 ve 1608 yıllarında önemli askeri hamleler yapıldığını bildiren Saka, Murad Paşa’nın bu grupların ordularını büyük oranda dağıttığını ve onları yenilgiye uğrattığını kaydetti.

"KALENDEROĞLU’NUN ORDUSU MARAŞ GÖKSUN CİVARINDA DAĞITILDI"

Celali hareketlerinin önemli isimlerinden Kalenderoğlu’nun da bu süreçte yenilgiye uğratıldığını vurgulayan Saka, 1608 yılında Maraş Göksun civarında Kalenderoğlu’nun ordusunun dağıtıldığını belirtti.

Saka’nın aktardığı bilgilere göre Kuyucu Murad Paşa’nın hastalanmasının ardından ordunun sevk ve idaresi Hüseyin Paşa’ya bırakıldı. Hüseyin Paşa da takibi sürdürerek Celali eşkıyalarını İspir civarında yakaladı.

Bu sürece ilişkin bilgi veren Saka, "Kuyucu Murad Paşa’nın hastalandığı ve ordunun sevk ve idaresini Hüseyin Paşa’ya tevdi ettiği bilinmektedir. Hüseyin Paşa, takibi sürdürerek eşkıyaları İspir civarında yakalamıştır" ifadelerini kullandı.

"OSMANLI KARARGÂHI SÜNÜR’DE KURULDU"

Celali eşkıyalarının takibi sırasında Osmanlı ordusunun ana karargâhının Bayburt’a bağlı Sünür köyünde kurulduğunu, Sünür adının ise 'sınır' kelimesinden geldiğini aktaran Saka, "Bu sırada Osmanlı karargâhı da, ana karargâh da şu an üzerinde bulunduğumuz ismi sınırdan gelen yeni ismi Çayıryolu olan bu tarihi köyde kurulmuştur" sözleriyle köyün Osmanlı ordusu açısından taşıdığı önemi anlattı.

Çayıryolu’nun yalnızca Celali isyanları sürecinde değil, Osmanlı ve Akkoyunlu tarihi açısından da önemli bir merkez olduğunu vurgulayan Saka, köyün Osmanlı padişahlarının ordularıyla konakladığı yerlerden biri olduğunu kaydetti.

Yavuz Sultan Selim ve IV. Murad’ın bölgeyle anıldığını belirten Saka, IV. Murad’ın ordusuyla birlikte köyde konakladığını ifade etti. Saka, "Sünür aynı zamanda Akkoyunluların merkezi yerleşim birimlerinden birisidir. Akkoyunluların kurucusu Kara Yülük Osman Bey’in babası Hacı Kutlu Bey’in burada türbesi bulunmaktadır" dedi.

“3 BİN KİŞİNİN KELLESİNDEN KULE YAPILDIĞINA DAİR KAYNAKLARDA VERİLER BULUNMAKTADIR"

Saka, bu sürece ilişkin kaynaklarda dikkat çekici bilgilerin yer aldığını dile getirdi. Saka’nın verdiği bilgilere göre Hüseyin Paşa, İspir civarında yakalanan 3 bin 500 Celali eşkıyasından 3 binini öldürdü, 500’ünü ise sağ olarak Sünür’de kurulan Osmanlı karargâhına getirdi.

Bu olayın dönem anlatımlarında ayrıntılı şekilde yer aldığını bildiren Saka, "Kuyucu Murad Paşa burada konaklarken Hüseyin Paşa İspir civarında Celali eşkıyalarından 3 bin 500 kişiyi yakalayarak, 3 bininin kellesini kesmiştir. 500’ünü sağ getirmek suretiyle, burada kurulan paşanın otağının önünde eşkıyaların kellelerinden bir kule yapıldığına dair kaynaklarda veriler bulunmaktadır" dedi.

Saka, kalan 500 kişinin de infaz edilerek kazılan üç büyük kuyuya istiflendiğine dair tanık beyanları bulunduğunu aktardı. Köy sakinlerinin bölgede kemik parçalarına rastlandığı yönündeki anlatımlarının da bu iddiayı desteklediğini ifade eden Saka, Celali isyanlarının önemli ölçüde kontrol altına alındığı son duraklardan birinin Bayburt’un Çayıryolu köyü olduğunu kaydetti. 

Kaynak: İHA