Bilim insanlarının ve gezginlerin yıllardır izini sürdüğü "Tulipa Sprengeri", Amasya'da bir kapıcının dikkati sayesinde bulundu. Koruma altına alınan gizemli bitki, 130 yıl sonra yeniden umut oldu.
130 yıldır doğada görülmediği için neslinin tükendiği düşünülen yitik Türk lalesi, Amasya'da bir doğa gezisi sırasında yeniden keşfedildi. Bilim dünyasını heyecanlandıran buluş, Anadolu florası açısından tarihi bir gelişme olarak değerlendiriliyor.
En son 1896 yılında görülen ve yıllardır bilim insanları ile doğa gezginlerinin kentin yüksek kesimlerindeki dağlarda izini sürdüğü gizemli bitkiyi, boş zamanlarını doğada geçirerek değerlendiren emektar kapıcı Ercan Eftelioğlu buldu. Olayın duyulmasının ardından şehre gelen botanik uzmanları, bitkinin "Tulipa Sprengeri" olarak bilinen "yitik Türk lalesi" olduğunu tespit etti. Bitkinin örnekleri fotoğraflanırken, konumu açıklanmayan alan koruma altına alındı.
ANADOLU'DA YOK OLDUĞU DÜŞÜNÜLÜYORDU
İlk kez 1892 yılında Alman bahçıvan Mühlendorff tarafından toplanarak Avrupa'ya gönderilen ve "Tulipa Sprengeri" adıyla bilim dünyasına tanıtılan bitki, en son 1896'da doğada görülmüştü. Ardından Anadolu'daki varlığının sona erdiği kayıtlara geçmişti.
Gizemli bitki, Avrupa'daki az sayıdaki özel bahçede süs bitkisi olarak yaşamını sürdürdü. Fotoğrafı Türkiye Bitkileri Listesi kitabına kapak olan yitik lale, botanikçilerin uzun yıllardır aradığı türler arasında yer alıyordu.
BİLİM İNSANLARININ YILLARDIR ARADIĞI TÜR BULUNDU
Kent merkezindeki bir binada kapıcı olarak çalışan Ercan Eftelioğlu, hafta sonunda arkadaşlarıyla doğa gezisine çıktı. Çiçeklere olan ilgisiyle tanınan 51 yaşındaki Eftelioğlu, bilim insanları ve gezginlerin yıllardır aradığı yitik lalenin fotoğraflarına benzeyen bir çiçekle karşılaşınca bitkiyi görüntüledi ve uzman botanikçilere ulaştırılmasını sağladı.
Gönderilen fotoğrafları inceleyen Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi Müdürü Salih Sercan Kanoğlu, durumu Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. İsmail Eker ile paylaştı. İki uzman, ilk fırsatta Amasya'ya gelerek bitkinin bulunduğu bölgede inceleme yaptı. Yapılan değerlendirmeler sonucunda bitkinin, 130 yıldır doğada görülmeyen ve Anadolu'daki varlığının sona erdiği düşünülen "yitik lale" olduğu belirlendi.
"ÇOK MUTLUYUM"
Bilim insanları ve gezginlerin yıllardır peşinde olduğu bitkiyi bulduğunu anlatan evli ve 2 çocuk babası Eftelioğlu, "Çok mutluyum. Aradan 130 yıl geçmiş. Bitki ilk defa bana denk geldi" dedi.
"130 YIL SONRA ASLINDA KAYBOLMADIĞINI, YAŞADIĞINI GÖRMEKTEYİZ"
Bitkiyi yıllardır Anadolu'da arayan bilim insanlarından Prof. Dr. İsmail Eker ise, "Birçok yerli ve yabancı araştırmacı bu bitkiyi bulmak için bölgeye gelirdi. Fakat bugüne kadar hiç izine rastlanmadı. Bu bitkinin kayıp olduğunu sanıyorduk. 130 yıl sonra aslında kaybolmadığını, yaşadığını görmekteyiz. Bunda sonraki süreçte bitkiyi koruma altına alıp yaşatmaya çalışacağız" diye konuştu.
Doğal şekilde yayılış gösterdiği gözlenen yitik lalenin, diğer lale türlerinden ayrılan özelliklere sahip olduğunu belirten Eker, "Diğer lalelere göre daha geç dönemde çiçek açar. Uzun boylu ve huni şeklinde parlak kırmızı renklere sahiptir. Çiçeğin içerisinde polen keselerini taşıyan anter dediğimiz başlıklarının olması, bu başlıklardaki ince iplikçilerin kırmızı renkte olması çiçeği yakın türlerden kolaylıkla ayırmaktadır" ifadelerini kullandı.
"BİTKİYİ BULAN ERCAN BEYE MADALYA, ÖDÜL VERİLMELİ"
Bitkinin bulunduğu alanın konumunun açıklanmasının risk taşıdığını belirten Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi Müdürü Salih Sercan Kanoğlu da, "Bu lale yüzde 100 yitik lale. Zamanında biz de aradık ama bulamamıştık. Hep yanlış yere bakıyormuşuz. Bitkiyi bulan Ercan beye madalya, ödül verilmeli. Çünkü birçok kişi buradan geçip gitmiştir. Ancak bitkinin yitik lale olduğunu Ercan bey fark etti" dedi.
Kanoğlu, "Amasya lalesi"nin, "Yitik Lale Gurbetten Sılaya Dönüyor Projesi" kapsamında İngiltere'den Türkiye'ye getirilen türünden üretilen tohumların 2 yıl önce Amasya'da toprakla buluşturulduğunu hatırlattı. İstanbul'daki Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi'nde çoğaltılan 45 bin tohumun, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü iş birliğiyle farklı noktalara ekildiğini belirten Kanoğlu, projenin aynı hassasiyetle sürdürüleceğini söyledi.
YİTİK TÜRK LALESİ'NİN (TULİPA SPRENGERİ) TARİHÇESİ
Tulipa sprengeri, bilim dünyasında en gizemli lale türlerinden biri olarak kabul ediliyor. Halk arasında "Yitik Türk Lalesi" veya "Amasya Lalesi" olarak da anılan bu türün hikâyesi 19. yüzyılın sonlarına uzanıyor.
• Bitki ilk kez 1892 yılında Alman bahçıvan Mühlendorff tarafından Amasya çevresinden toplanarak Avrupa'ya gönderildi.
• Daha sonra ünlü botanikçi Carl Sprenger tarafından incelendi ve onun soyadına atfen "Tulipa sprengeri" adı verildi.
• Tür, 1890'lı yıllarda Amasya ve çevresindeki doğal yaşam alanlarında gözlemlendi ancak son kez 1896 yılında kayıtlara geçti.
• 20. yüzyıl boyunca çok sayıda yerli ve yabancı botanikçi, araştırmacı ve doğa gezgini bitkinin izini sürse de doğal ortamında yeniden bulunamadı.
• Uzun yıllar boyunca Anadolu'da neslinin tükendiği veya doğal yayılışının sona erdiği kabul edildi.
• Buna karşın Avrupa'daki bazı özel koleksiyonlar ve botanik bahçelerinde yetiştirilen örnekler sayesinde tür tamamen yok olmaktan kurtuldu.
• Türkiye'de özellikle 1990'lı yıllardan itibaren botanikçiler tarafından "yitik lale" olarak anılmaya başlandı ve ülkenin kaybolan bitki türleri arasında sembolik bir değer kazandı.
• Türün fotoğrafı, Türkiye'nin bitki zenginliğini anlatan çeşitli yayınlarda ve Türkiye Bitkileri Listesi kitabında kullanıldı.
• Son yıllarda yürütülen "Yitik Lale Gurbetten Sılaya Dönüyor" projesi kapsamında Avrupa'daki örneklerden elde edilen tohumlar yeniden Türkiye'ye getirildi ve çoğaltılmaya başlandı.
• Haziran 2026'da ise Amasya'da doğal ortamında yeniden tespit edilmesi, bitkinin yaklaşık 130 yıldır kayıp olmadığı ve bölgede yaşamını sürdürdüğü ihtimalini ortaya koydu.
Kaynak: İHA
News
