İran ve Umman'ın, stratejik öneme sahip Hürmüz Boğazı'ndan geçişi yönetecek yeni bir düzenleme konusundaki görüşmelerin 'olumlu' geçtiği ve ileri aşamada olduğuna dair açıklamaları, gemi trafiğinin yeniden başlaması umutlarını artırdı. Tahran yönetimi, boğazın açılması için ABD'ye 6 şart koşarken, bunlardan en dikkat çekeni ise ABD'den "savaş tazminatı" talebi oldu. ABD Başkanı Trump ise İran'ın bu talebine karşılık kendisinin de Tahran'dan tazminat istediğini bildirdi.
İran ve Umman'ın, stratejik öneme sahip Hürmüz Boğazı'ndan geçişi yönetecek yeni bir düzenleme konusundaki görüşmelerin 'olumlu' geçtiği ve ileri aşamada olduğuna dair açıklamaları, gemi trafiğinin yeniden başlaması umutlarını artırdı.
HÜRMÜZ'ÜN AÇILMASI İÇİN ABD'YE 6 ŞART
Son günlerde görüşmeler, İran ve Umman'ın ortak sorumluluğunda, boğazdaki olası bir yeni güzergah üzerinde yoğunlaştı. Ancak iyimserliğin artmasıyla birlikte İran, hayati önem taşıyan su yolunun yeniden açılmasından önce ABD'nin karşılaması gerektiğini söylediği bir dizi talebi kamuoyuna açıkladı.
ABD, TALEPLERİ KARŞILAR MI?
Bu taleplerin çoğu, İran ve ABD arasında 17 Haziran'da imzalanan Mutabakat Zaptı'nın bazı bölümlerinin çok ötesine geçerken, bazıları da talepleri tekrarlıyor ve bunları boğazın yeniden açılmasıyla ilişkilendiriyor. Peki bu koşullar neler ve ABD bunları karşılayabilir mi?
İran devlet televizyonu IRIB'in yayınladığı bir açıklamada, eski İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreteri ve şu an dini lider Mücteba Hamaney'in danışmanı olan Muhammed Bakır Zülkadir, ABD'nin davranışlarını "düzeltmesi" ve bir dizi talebi karşılaması gerektiği konusunda uyardı.
Açıklamada, "davranış düzeltmesi" ile şunların kastedildiği belirtildi:
İran ABD'nin ülkeyi tehdit etmeyi bırakması ve bu tür tehditlerin tekrarlanmayacağına dair güvence vermesi gerektiğini söylüyor. Bu büyük ölçüde siyasi ve güvenlik talebi. Ateşkesler örtük olarak her iki taraftan da itidal varsayarken, gelecekteki tehditlere karşı güvencelerin kamuoyu önünde talep edilmesi, daha önce bildirilen geçici anlaşmanın şartlarında açıkça yer alan bir koşuldan ziyade, daha geniş bir stratejik koşul gibi görünüyor.
İran askeri harekatın sadece kendisine karşı değil, Lübnan, Filistin, Yemen ve Irak'taki müttefik ve ortak gruplarına karşı da durdurulması konusunda ısrar ediyor. Haziran ayındaki mutabakat zaptında "Lübnan dahil tüm cepheler" ifadesi kullanılmıştı; bu da diğer ülkeleri belirterek daha geniş bölgesel güvenlik garantileri arayışını ifade ediyor.
Haziran ayında imzalanan ABD-İran mutabakat zaptına göre, ABD'nin 30 gün içinde abluka uygulamasını sona erdirmesi gerekiyordu, ancak bu durum boğazın yeniden açılmasıyla doğrudan bağlantılı değildi.
Bu, 2025'teki 12 günlük savaşın yanı sıra en son savaşı da kapsıyor. Haziran ayındaki mutabakat zaptından sonra nihai anlaşmanın bir parçası olarak tazminat mekanizmalarının görüşülmesi bekleniyordu. Ancak Tahran şimdi tazminatı doğrudan Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılmasına bağlıyor.
Yaptırımların kaldırılmasına ilişkin bir zaman çizelgesinin, nihai bir çözüme yönelik müzakerelerin bir parçası olması zaten bekleniyordu. Dolayısıyla İran burada tamamen yeni bir konu ortaya atmıyor. Yeni olan şey, yaptırımların kaldırılmasının açıkça boğazın yeniden açılmasıyla bağlantılı olması gerektiği konusundaki ısrarı.
Bu talep de yeni değil. Bloke edilmiş veya dondurulmuş yurtdışı varlıkların serbest bırakılması daha önce de tartışılmıştı. Bu altı şart, İran'ın Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılabilmesi için yerine getirilmesi gerektiğini söylediği şartları genişletiyor.
BBC Ortadoğu analisti Sebastian Usher bunun, İran'ın tutumunun sertleştiğini gösterdiğini söylüyor: "Bunlar, Mutabakat Zaptı çerçeve anlaşmasının bir parçası olarak var olan şartlar… ancak zamanlaması ve mekanizması çok farklı görünüyor." Usher'a göre, Tahran Hürmüz Boğazı'nın "esas olarak hala kapalı olması" nedeniyle daha güçlü bir konumda olduğunu düşünebilir.
Ancak, Amerikan dış politika düşünce kuruluşu Quincy Institute'ten Trita Parsi, BBC Dünya Servisi'ne verdiği demeçte, İranlıların bu pozisyonların abartılı olduğunu kendilerinin de bildiğine ve muhtemelen geri adım atacaklarını belirtiyor."Kamuoyunda dile getirilenler, müzakere masasında her zaman aynı şekilde yansıtılmıyor" diyor.
Bunun, süreci uzatmaya yönelik bir müzakere taktiği de olabileceği de değerlendiriliyor. Rejimin sertlik yanlısı unsurlarının birçoğunun, İran'ın haziran ayında mutabakat zaptını çok hızlı bir şekilde kabul ettiğine inanılıyor. Ancak anlaşma imzalandıktan sadece birkaç gün sonra bozuldu ve karşılıklı saldırılar yeniden başladı.
MÜZAKERELER DAHA UZUN SÜRSEYDİ SALDIRI EMRİ GECİKİR MİYDİ?
İran'da bazı kişiler, müzakereler daha uzun sürseydi -bu da petrol fiyatlarını daha da yükseltip küresel ekonomiye daha fazla zarar verseydi- Başkan Trump'ın İran hedeflerine yönelik saldırı emrini bu kadar çabuk vermeyebileceğini savunuyor.
Görünüşe göre İran bu hatayı tekrar yapmak istemiyor. Buna rağmen, Hürmüz Boğazı konusunda bir anlaşmaya varılmasının sadece birkaç gün içinde gerçekleşebileceğini öngörüyor. Gemi bekleyenler veya petrol fiyatlarını takip edenler Parsi'nin öngörülerinde haklı çıkmasını umuyorlar.
Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan önce çeviriyi bir BBC gazetecisi kontrol etti.
TRUMP'TAN "TAZMİNAT" TEPKİSİ
İran'ın şartlarını duyan ABD Başkanı Donald Trump ise bu şartlardan özellikle "Sacaş tazminatı" talebine sosyal medya hesabından yanıt verdi.
Trump, tazminat konusunun daha önceki hiçbir görüşmelerinde geçmediğini savunarak, bunun "ilginç bir fikir" olduğunu ve kendisinin de artık İran'dan tazminat talep edeceğini söyledi.
Trump, açıklamasında şu ifadeleri kullandı:
"İran İslam Cumhuriyeti temsilcilerinin, (kendilerinin nükleer silaha sahip olmalarına asla izin verilmeyeceği gerçeği nedeniyle başlayan) son beş aylık askeri çatışma sırasında uğradıkları zararlar için tazminat talep ettiklerini görüyorum; oysa bu konu daha önceki hiçbir görüşme veya toplantımızda gündeme gelmemişti! Yine de bu ilginç bir fikir; zira ben de artık İran'dan tazminat talep ediyorum. Başta General Süleymani'nin öncülük ettiği eylemlerle —yol kenarına yerleştirilen bombalar ve meşhur oldukları o pek çok çatışma yoluyla— öldürdükleri ve ağır yaraladıkları tüm insanlar (USS Cole saldırısında hayatını kaybedenlerin aileleri ve çatışmalarda ölen binlerce kişi dahil) için karşılık bekliyorum. Ayrıca, son beş ayda öldürülen 52.000 kişiden bahsetmiyorum bile; İran'ın son 50 yılda katlettiği yüz binlerce masum protestocunun ailelerine de tazminat ödenmelidir. Temsilcilerime, bu konuyu gelecekteki tüm müzakerelerin vazgeçilmez bir parçası haline getirmeleri talimatını verdim. Bu konuya gösterdiğiniz ilgi için teşekkür ederim!"
Kaynak: BBC
News
